Eisenia fetida (Savigny, 1826) jest gatunkiem skąposzczeta z rodziny Lumbricidae, powszechnie stosowanym w wermikompostowaniu na całym świecie, w tym w Polsce. Jej podstawową przewagą nad innymi gatunkami jest wysoka tolerancja na zakłócenia środowiska, szybki rozród i wysoka aktywność enzymatyczna w zakresie temperatur 10–30°C.
Systematyka i nazewnictwo
W systematyce zoologicznej gatunek zajmuje następujące miejsce:
- Typ: Annelida (pierścienice)
- Klasa: Clitellata
- Rząd: Haplotaxida
- Rodzina: Lumbricidae
- Rodzaj: Eisenia
- Gatunek: E. fetida
Polskie nazwy potoczne to dżdżownica kompostowa, dżdżownica gnojowa i czerwona dżdżownica. Angielska nazwa „red wiggler" lub „tiger worm" nawiązuje do charakterystycznego ubarwienia.
Morfologia
Dorosłe osobniki E. fetida mają długość 4–12 cm przy średnicy 3–5 mm. Charakterystyczną cechą są naprzemienne pierścienie zabarwione ciemnobrązowo i żółtawo-pomarańczowo – stąd potoczna nazwa „tygrys". Klitellum (pas zgrubieniowy świadczący o dojrzałości płciowej) jest dobrze widoczny i obejmuje segmenty 26–32.
W odróżnieniu od Lumbricus terrestris, E. fetida nie buduje pionowych nor sięgających w głąb gleby – jest gatunkiem epigejicznym żyjącym w górnej warstwie próchnicy i materiale organicznym. Ta właściwość decyduje o jej przydatności do hodowli w zamkniętych pojemnikach.
Cykl życiowy
Gatunek jest hermafrodytyczny protandryczny – wytwarza zarówno komórki jajowe, jak i plemniki, ale do zapłodnienia konieczne jest kojarzenie się dwóch osobników. Kopulacja zachodzi zazwyczaj nocą w warstwie powierzchniowej ściółki.
Kokon i wylęg
Po kopulacji każdy osobnik składa jeden kokon (ootek) o średnicy 2–4 mm, przypominający wyglądem małą cytrynę w kolorze zielonkawożółtym do brązowego. Z jednego kokonu wylęga się od 1 do 7 młodych, najczęściej 2–4. W temperaturze 25°C inkubacja trwa ok. 23 dni, w 15°C – ok. 70 dni.
Czas dojrzewania
Młode dżdżownice osiągają dojrzałość płciową po 28–60 dniach w optymalnych warunkach (25°C, wilgotność 70–80%, pH 6,0–7,5). W chłodniejszych lub mniej optymalnych warunkach, typowych dla polskich domostw w sezonie jesienno-zimowym, czas ten może wydłużyć się do 90–120 dni.
Wymagania środowiskowe
Temperatura
Zakres aktywności E. fetida: 10–30°C. Optymum biologiczne: 18–25°C. Przy 5°C dżdżownice zwalniają aktywność do minimum, poniżej 4°C wchodzą w stan wstrzymania. Temperatura powyżej 35°C jest śmiertelna w ciągu kilku godzin. Pojemnik z dżdżownicami umieszczony latem na balkonie wystawionym na słońce może przekroczyć tę granicę nawet bez bezpośredniego nasłonecznienia.
Wilgotność
Optymalna wilgotność podłoża wynosi 70–85%. Dżdżownice oddychają przez skórę, dlatego zbyt suche środowisko prowadzi do odwodnienia – objawem jest zwijanie się osobników w ciasne kłębki. Nadmiar wody powoduje beztlenowość i migrację dżdżownic ku powierzchni i krawędziom pojemnika.
Odczyn pH
E. fetida toleruje pH w zakresie 5,0–8,0, z optimum ok. 6,5–7,0. Zbyt kwaśne środowisko może powstawać przy nadmiarze cytrusów, fusów kawowych lub kiszonki. W takich przypadkach stosuje się dodatek skruszonej skorupki jajka lub drobnoziarnistego wapna ogrodniczego.
Porównanie z innymi gatunkami
Lumbricus terrestris (dżdżownica pospolita) to gatunek endogejiczno-anecyczny kopujący pionowe nory do głębokości nawet 2 metrów. Nie jest przystosowany do życia w zamkniętym pojemniku – ginie w ciągu kilku tygodni. Nie nadaje się do wermikompostowania w warunkach domowych.
Eisenia andrei jest gatunkiem bliskim E. fetida, z którym przez długi czas był mylony. Morfologicznie różni go jednolite, ciemnoczerwone zabarwienie bez żółtych pasów. Potencjał reprodukcyjny w warunkach laboratoryjnych jest nieznacznie wyższy, jednak w praktyce hodowlanej różnice między gatunkami są minimalne.
Dendrobaena veneta (Dendrodrilus rubidus) jest gatunkiem większym i wolniej się rozmnażającym, polecany przez niektórych hodowców jako bardziej odporny na wyższe temperatury.
Rola w glebie
Poza wermikompostowaniem E. fetida pełni ważną rolę w ekosystemach glebowych, choć w Polsce nie jest gatunkiem rodzimym – jej naturalne siedlisko to gnojowniki, pryzmy kompostowe i materiał organiczny w strefach przybrzeżnych. Introdukowana do ogrodów, przyspiesza rozkład ściółki organicznej i wzbogaca wierzchnią warstwę gleby w biohumus.
Badania prowadzone na polskich glebach uprawnych wykazały, że obecność aktywnej populacji epigejicznych dżdżownic koreluje z wyższą zawartością biomasy mikrobiologicznej w warstwie Ap (ornej). Mechanizm polega na fizycznym rozdrabnianiu materii organicznej i wydalaniu odchodów bogatych w mukopolisacharydy, które są substratami dla bakterii glebowych.