Wermikompostowanie polega na przetwarzaniu materii organicznej przez dżdżownice, które zamieniają resztki kuchenne i organiczne odpady ogrodowe w stabilny biożyźnik glebowy. W przeciwieństwie do tradycyjnej kompostowni na otwartym powietrzu, wermikompostownik można prowadzić w mieszkaniu, na balkonie lub w garażu przez cały rok.
Wybór pojemnika
Podstawowym elementem instalacji jest pojemnik na dżdżownice. W handlu dostępne są gotowe zestawy wielopoziomowe z tacą ociekową, ale równie dobrze sprawdza się standardowy pojemnik plastikowy o pojemności 20–60 litrów z wywierconym drenażem.
Wymagania wobec pojemnika:
- Głębokość minimum 25–30 cm – dżdżownice unikają światła i migrują w głąb.
- Otwory drenażowe w dnie i boczne otwory wentylacyjne (6–8 mm) zapobiegające beztlenowości.
- Pokrywa zaciemniająca wnętrze – dżdżownice są fotofobiczne.
- Taca zbierająca herbatę kompostową (odciek).
Materiał pojemnika nie ma dużego znaczenia – plastik, drewno i tworzywa kompozytowe są jednakowo akceptowalne, pod warunkiem że nie zawierają substancji toksycznych (np. impregnantów zawierających creozot).
Wybór gatunku dżdżownic
Do wermikompostowania nadają się tzw. dżdżownice epigejiczne – żyjące w wierzchnich warstwach gleby i materiale organicznym, a nie głęboko w ziemi jak pospolity Lumbricus terrestris. W Polsce najczęściej stosuje się dwa gatunki:
Eisenia fetida (dżdżownica kompostowa)
Gatunek charakteryzujący się szybkim rozrodem (dojrzałość płciowa ok. 60 dni w temperaturze 25°C), tolerancją na szeroki zakres pH (5–9) i odporność na wahania wilgotności. Rozpoznawalna po naprzemiennych ciemnych i żółtawych pierścieniach. Jest to najpopularniejszy wybór do domowego wermikompostowania.
Eisenia andrei (dżdżownica czerwona)
Morfologicznie podobna do E. fetida, z którą przez długi czas była mylona. Wykazuje nieznacznie wyższy potencjał reprodukcyjny w warunkach laboratoryjnych. W praktyce domowej różnice między gatunkami są minimalne.
Dżdżownice kompostowe dostępne są w sklepach ogrodniczych, przez sklepy internetowe specjalizujące się w hodowli robaków oraz na giełdach ogrodniczych. Typowa porcja startowa to 0,5–1 kg żywych dżdżownic na pojemnik 40 litrów. Nie należy stosować dżdżownic wyłowionych z ogrodu – Lumbricus terrestris nie nadaje się do wermikompostowania w zamkniętych pojemnikach.
Przygotowanie ściółki startowej
Przed dodaniem dżdżownic należy przygotować wilgotną ściółkę (bedding), która stanowi ich siedlisko i bufor środowiskowy. Sprawdzone materiały:
- Tektura falista namoczona i rozdarta na kawałki – neutralna, dobrze utrzymuje wilgoć.
- Gazety (tusze wodne, bez kolorowych wkładek) rozdarte w paski.
- Wilgotny torf niski w ilości nieprzekraczającej 20% objętości – zakwasza środowisko.
- Przekompostowany opad liściowy – szczególnie polecany jako naturalny odpowiednik siedliska.
Wilgotność ściółki powinna odpowiadać wilgotności wyciśniętej gąbki – mokra, ale bez kapania. Zbyt suche środowisko prowadzi do odwodnienia i ucieczki dżdżownic, zbyt wilgotne – do beztlenowości i gniłych zapachów.
Co można wrzucać
Dżdżownice przetwarzają zróżnicowany materiał organiczny, lecz pewne frakcje wymagają ostrożności lub są przeciwwskazane:
Polecane materiały wsadowe
- Skórki i resztki warzyw i owoców (bez pestek awokado i cytrusów w dużych ilościach).
- Fusy po kawie i filtr papierowy – lekko zakwaszają, bogate w azot.
- Herbata liściasta bez torebek syntetycznych.
- Przekompostowane skoszone trawy i opadłe liście.
- Tektura, papier, makulatura – węgiel organiczny potrzebny do równowagi C:N.
Materiały do ograniczenia lub wykluczenia
- Produkty mięsne, ryby, nabiał – przyciągają szkodniki i wytwarzają nieprzyjemne zapachy.
- Cebula i czosnek w dużych ilościach – mogą odstraszać dżdżownice.
- Cytrusy w nadmiarze – zakwaszają środowisko poniżej tolerancji gatunku.
- Tłuszcze i oleje – tworzą powłokę hydrofobową utrudniającą dostęp do pokarmu.
- Materiały ze środkami chemicznymi (owoce po spryskaniu, traktowane drewno).
Warunki utrzymania
Optymalna temperatura dla Eisenia fetida wynosi 15–25°C. Poniżej 10°C dżdżownice spowalniają aktywność, poniżej 4°C wchodzą w stan wstrzymania metabolizmu. Powyżej 35°C ryzykujemy masową śmierć kolonii. W polskich warunkach zimowych wermikompostownik ustawiony na nieogrzewanym balkonie wymaga izolacji – owijanie folią bąbelkową lub umieszczenie w skrzynce styropianowej przedłuża sezon o kilka tygodni.
Wermikompost jest gotowy do zbioru po 2–4 miesiącach od założenia, gdy wsad zamienia się w ciemną, jednorodną masę bez rozpoznawalnych fragmentów organicznych. Charakterystyczny zapach dojrzałego biohumusu przypomina leśną glebę po deszczu.
Herbata kompostowa
Odciek gromadzący się w tacy pod pojemnikiem (tzw. vermicompost tea lub herbata kompostowa) to wodny wyciąg z wermikompostu bogaty w substancje humusowe i mikroorganizmy. Stosuje się go rozcieńczony w stosunku 1:10 z wodą jako nawóz płynny lub środek wzmacniający mikrobiotę glebową. Nie jest zalecane bezpośrednie stosowanie nierozcieńczonego odcieku, gdyż może być zbyt kwaśny lub zawierać nadmiar amoniaku we wczesnej fazie pracy pojemnika.